Geen erfgenaam willen zijn: onterven, verwerpen en de legitieme portie

Het komt vaker voor dan mensen denken: een kind dat al jaren geen contact meer heeft met zijn ouders en bij hun overlijden niets wil erven. Of ouders die een kind bewust buiten de erfenis willen houden. De vraag is dan telkens: kan dat, en wanneer?

Bij leven afstand doen kan niet

U kunt nu niet afspreken dat u straks geen erfgenaam bent. De wet verklaart overeenkomsten over een nog niet opengevallen nalatenschap nietig. Een brief waarin u verklaart af te zien van de erfenis van uw nog levende ouders heeft dus geen enkele juridische waarde — ook niet als iedereen hem ondertekent.

Om dezelfde reden kunt u het testament van uw ouders niet inzien zolang zij leven. Het Centraal Testamentenregister vertelt na een overlijden of er een testament is en bij welke notaris; dáárvoor niet.

Wat ouders wel kunnen: onterven

Ouders kunnen in een testament een kind onterven. Dat kind is dan geen erfgenaam: het erft niets automatisch, krijgt geen zeggenschap over de afwikkeling en hoeft ook niet mee te tekenen.

Maar er blijft iets over. Een onterfd kind is legitimaris en houdt recht op de legitieme portie: de helft van wat het als erfgenaam volgens de wet zou hebben gekregen. Drie dingen daarover:

• Het is een vordering in geld, geen recht op spullen. Het huis, de sieraden en de auto blijven buiten beeld.
• Het kind moet er zelf aanspraak op maken. Doet het dat niet binnen vijf jaar na het overlijden, dan vervalt het recht.
• De vordering is vaak nog niet opeisbaar: leeft de langstlevende partner nog, dan bepaalt het testament meestal dat er pas na diens overlijden wordt uitbetaald.

Onterven maakt de kans op discussie dus niet nul, maar het bepaalt wel wat er te bespreken valt. Wilt u weten hoe groot de kans op gedoe in uw familie is, dan brengt onze familiescan dat in kaart.

Wat u na het overlijden kunt: drie keuzes

Bent u erfgenaam en wilt u dat niet zijn, dan maakt u die keuze ná het overlijden:

De keuze legt u vast met een verklaring bij de rechtbank, die hem in het boedelregister opneemt. U betaalt daarvoor griffierecht; het actuele bedrag staat op rechtspraak.nl. Een notaris kan dit met een volmacht voor u doen, zodat u zelf niet langs de rechtbank hoeft.

Pas op: aanvaarden gaat ook zonder handtekening

U kunt zuiver aanvaarden zonder ooit iets te tekenen. Gedraagt u zich als erfgenaam — spullen meenemen, een auto verkopen, geld van de rekening besteden — dan kan dat als aanvaarding gelden, en dan kunt u niet meer verwerpen. Ruim daarom geen woning leeg zolang u nog aan het nadenken bent. De erfenisscan loopt die valkuilen met u langs; de voorbereidingslijst zegt wat u meeneemt naar de notaris.

Verwerpen heeft gevolgen voor uw kinderen

Dit is de stap die het vaakst wordt vergeten. Verwerpt u een erfenis die u volgens de wet toekomt, dan schuiven uw eigen kinderen op uw plaats — dat heet plaatsvervulling. Zij worden dan erfgenaam en moeten dus ook zelf kiezen; zijn ze minderjarig, dan is voor zuiver aanvaarden namens hen sowieso geen ruimte en is voor verwerpen toestemming van de kantonrechter nodig.

Erft u op grond van een testament, dan hangt het van dat testament af of plaatsvervulling optreedt. Laat dat nakijken vóórdat u verwerpt, zeker als de nalatenschap negatief is: anders verplaatst u het probleem naar de volgende generatie.

Wat verwerpen niet oplost

• De uitvaart. Heeft u de opdracht voor de uitvaart getekend, dan blijft u die rekening verschuldigd, ook na verwerping. Zie uitvaartkosten: wie betaalt de rekening?
• Schenkingen die u eerder kreeg. Die kunnen bij de berekening van de legitieme van anderen meetellen.
• Een gezamenlijke woning of een gedeeld bankproduct. Verwerpen raakt de nalatenschap, niet uw eigen rechtsverhoudingen.

Aan de andere kant van de tafel

Denkt u er als ouder over om een kind te onterven, laat dan in hetzelfde gesprek uitrekenen wat de legitieme portie in uw situatie waard is en wanneer die opeisbaar wordt. Vaak is een niet-opeisbaarheidsclausule ten gunste van de langstlevende belangrijker dan de onterving zelf. Een notaris legt dat vast in een testament; vraag gratis offertes aan en vergelijk kantoren bij u in de buurt.

Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies over uw eigen situatie. Bij een mogelijk negatieve nalatenschap of een onterving loont het om vóór het maken van een keuze advies te vragen — sommige stappen zijn onomkeerbaar.