Bewind, mentorschap en curatele: wat de rechter regelt als je het zelf niet kunt

Na een beroerte, bij dementie of door een verstandelijke beperking kan iemand zijn zaken niet meer zelf regelen. Dan blijkt iets wat veel mensen niet weten: niemand mag dat zomaar van hem overnemen. Een partner kan niet bij de rekening die alleen op naam van de ander staat, kinderen mogen niet namens hun vader de woning verkopen, en een bank geeft geen informatie aan familie.

Heeft de betrokkene een levenstestament, dan treedt de persoon op die daarin is aangewezen — zie wat zet je in een levenstestament? Is dat er niet, dan kan alleen de kantonrechter iemand aanwijzen, met een van de drie beschermingsmaatregelen die de wet kent.

Beschermingsbewind: voor het geld

Bij beschermingsbewind benoemt de rechter een bewindvoerder die het vermogen beheert: de rekeningen, de vaste lasten, de belastingaangifte, de woning. De betrokkene kan zelf niet meer over die goederen beschikken; alles wat ermee moet gebeuren, loopt via de bewindvoerder.

Het bewind kan alle goederen omvatten of een deel. Voor ingrijpende beslissingen, zoals het verkopen van de woning, heeft de bewindvoerder toestemming van de kantonrechter nodig. En hij legt elk jaar rekening en verantwoording af aan de rechter.

Mentorschap: voor de zorg

Bij mentorschap gaat het om de persoonlijke kant: de verzorging, de verpleging, de behandeling en de begeleiding. De mentor praat met de artsen en de zorginstelling, geeft toestemming voor behandelingen en ziet erop toe dat de zorg past bij wat de betrokkene zelf zou hebben gewild. Met geld heeft de mentor niets te maken; daar is bewind voor. De twee worden vaak samen uitgesproken, en kunnen bij dezelfde persoon liggen.

Curatele: het zwaarste middel

Bij curatele wordt de betrokkene handelingsonbekwaam: hij kan zelf geen rechtshandelingen meer verrichten, op een paar uitzonderingen na. De curator handelt voor hem, zowel voor het geld als voor de zorg. Een testament maken kan dan alleen nog met toestemming van de kantonrechter.

Omdat curatele zo ingrijpend is, spreekt de rechter het alleen uit als bewind en mentorschap samen niet genoeg bescherming bieden. In de praktijk gaat het om situaties waarin iemand zichzelf financieel of persoonlijk ernstig schade toebrengt, bijvoorbeeld bij een verslaving. Curatele en bewind worden ingeschreven in het openbare curatele- en bewindregister, zodat een bank of een winkel kan zien dat iemand niet meer zelf mag handelen.

Hoe het verzoek gaat

• Wie het vraagt: de betrokkene zelf, zijn partner, familie tot en met de vierde graad, en in bepaalde gevallen het Openbaar Ministerie of de instelling waar hij verblijft.
• Waar: bij de kantonrechter van de rechtbank in het gebied waar de betrokkene woont. Voor de verzoeken staan formulieren op de site van de Rechtspraak.
• De zitting: de rechter hoort de betrokkene, tenzij dat echt niet kan, en meestal ook de familie. Hij kijkt of de maatregel nodig is, of er niet al op een andere manier in de belangen is voorzien, en wie er het best geschikt is.
• Wie het wordt: een familielid, of een professionele bewindvoerder of mentor. Een professional krijgt een beloning volgens een landelijke regeling, en die komt uit het vermogen van de betrokkene.

Het verschil met een levenstestament

Een levenstestament is dus vooral sneller en persoonlijker; de rechterlijke maatregel biedt meer vast toezicht. Daarom is het geen kwestie van of-of: misbruikt een gevolmachtigde zijn positie, dan kan een familielid alsnog bewind vragen. En wie weinig mensen om zich heen heeft die hij vertrouwt, kan bewust voor de route via de rechter kiezen.

Je voorkeur vastleggen

Ook als je niet alles wilt regelen, kun je één ding vastleggen: wie je als bewindvoerder, mentor of curator wilt als het ooit zover komt. De rechter volgt die schriftelijke voorkeur, tenzij er gegronde redenen zijn om dat niet te doen. Dat kan in een levenstestament, en in de praktijk is dat ook de plek waar het samen met de rest wordt geregeld.

Voor de zorg geldt daarnaast een vaste volgorde. Is er geen mentor of curator, dan kijkt de arts eerst naar iemand die je schriftelijk hebt gemachtigd, dan naar je partner, en daarna naar een ouder, kind, broer of zus. Met een medische volmacht kies je die persoon zelf.

Wat je nu kunt doen

• Gaat het om jezelf: de regiescan laat zien wat er in jouw geval zou gebeuren als je het morgen niet meer kunt.
• Gaat het om je ouders: de ouderscan zet op een rij wat er ligt en wat je nog niet weet, met vragen om het gesprek te beginnen.
• Het verschil tussen een gewoon testament en een levenstestament staat in testament en levenstestament naast elkaar; wat het kost op de tarievenpagina.
• De afvinklijst staat op wat je meeneemt voor een levenstestament. Bekijk de dienstpagina levenstestament of vraag gratis offertes aan.

Dit artikel is algemene informatie en geen juridisch advies. Moet er voor een familielid nu al een maatregel worden aangevraagd, kijk dan op de site van de Rechtspraak of laat je bijstaan door een jurist; de notaris helpt je met wat je vooraf zelf regelt.